Czytelniczko i Czytelniku tego bloga,
Czteroodcinkowe "Prawo bestii" na Netfliksie w reżyserii Kaspra Bajona bierze na warsztat sprawę Mariusza Trynkiewicza – jednego z ostatnich skazanych w PRL na karę śmierci za seryjne zabójstwa dzieci. Czyni to w sposób wypróbowany - mini serialu, ale pozostawił mnie z niedosytem i zdziwieniem. Trynkiewicz był seryjnym mordercą na tle seksualnym, którego wyrok z powodu moratorium na wykonywanie tej kary z 1989 roku zamieniono na dwadzieścia pięć lat więzienia - gdyby nie to zawisłby na szubienicy. Kiedy ten termin jego pobytu w pace dobiegał końca w roku 2013, państwo musiało zmierzyć się z własną niekonsekwencją. Twórcy rozpięli tę historię na dwóch planach czasowych i posłużyli się nieliniową narracją, która w teorii pozwala zderzyć echo dawnej zbrodni z chłodną kalkulacją współczesnych instytucji. W pierwszym planie, cofniętym do schyłkowego PRL, całkiem sprawnie prowadzą wątek śledczy i samo schwytanie sprawcy, oddając duszny, schyłkowy klimat epoki, w której stary system już trzeszczy, a aparat ścigania wciąż działa według własnych, twardych nawyków. W drugim przenoszą ciężar na współczesność i próbę poradzenia sobie z prawnymi skutkami ustawy o bestiach, uchwalonej w pośpiechu pod presją zbliżającego się wyjścia skazanego na wolność. Tam pojawia się premier czy minister grany przez Andrzeja Chyrę – czytelne nawiązanie do premiera Donalda Tuska w 2013 roku – ale cała ta warstwa zbyt często osuwa się w stronę taniej publicystyki i demagogii, zamiast odsłaniać prawdziwy dramat władzy uwikłanej w doraźny lęk społeczny.
Najciekawszy węzeł leży tam, gdzie kończy się policyjne rzemiosło, a zaczyna spór o fundamenty państwa prawa. Zasada lex retro non agit stanowi bezpiecznik przed samowolą władzy: nie wolno zaostrzać reguł ani dopisywać nowych sankcji po fakcie, bo jeśli państwo zmienia reguły gry w trakcie rozgrywki lub po jej zakończeniu, przestaje być strażnikiem ładu, a staje się stroną sporu. W roku 2013 ten doktrynalny rygor zderzył się ze zbiorowym lękiem i prostym pytaniem o to, co zrobić z człowiekiem, któremu kończy się wyrok, a którego powrót na wolność budzi grozę. Serial dotyka tego konfliktu, pyta o granice podmiotowego traktowania sprawcy, mordercy, szaleńca, o to, czy państwo zachowa twarz wobec potwora i pacjenta zarazem, ale nie schodzi wystarczająco głęboko. Zamiast dramatu idei, w którym prawo mierzy się z własną bezradnością wobec zła, które nie mieści się w kategoriach resocjalizacji ani standardowej kary, dostajemy polityczną szarpaninę i gotowe tezy. Widać tu jak na dłoni pokusę doraźnego uspokojenia opinii publicznej, która w retoryce władzy przybiera formę troski o bezpieczeństwo, a w istocie odsłania bezradność instytucji wobec własnych decyzji sprzed lat. Gdy w 1989 roku państwo rezygnowało z kary śmierci i zamieniało ją na ćwierćwiecze, składało pewną obietnicę systemową, nawet jeśli nikt wtedy nie myślał o jej konsekwencjach za dwa dekady. Kiedy ten rachunek przyszło zapłacić, zabrakło chłodnej odwagi, by nazwać rzecz po imieniu i zmierzyć się z tym, że demokracja czasem musi znosić ciężar własnych zasad albo otwarcie przyznać, że w obliczu skrajnego zagrożenia szuka wyjścia awaryjnego. Zamiast takiego właśnie zderzenia dwóch porządków – rygoru prawnego i instynktu samozachowawczego wspólnoty – serial serwuje publicystyczny skrót, w którym polityczne kalkulacje przykrywa się frazesami.
Jeszcze wyraźniej widać ten niedostatek w rysunku postaci. Nieliniowe przeskoki między epokami można jeszcze znieść, ale brakuje tu wyrazistych, pękniętych bohaterów, w których widać by prawdziwą szarpaninę, wewnętrzny opór i cenę podejmowanych wyborów. Agnieszka Grochowska jako prokuratorka oraz aktorka grająca psychiatrę Agnieszka Żulewska pełnią raczej funkcję chodzących stanowisk w sporze o odpowiedzialność i ludzkie traktowanie niż żywych ludzi. Te postaci są słabe aktorsko i nie wiem, dlaczego aktorki nie zdecydowały się na pokazanie głębi tej relacji z przyjaciółki do wroga. Jedna ciągnie narrację w stronę oskarżenia i konieczności izolacji, druga w stronę pytania o to, czy człowiek – nawet naznaczony zbrodnią i zaburzeniem – zachowuje podmiotowość, ale obie pozostają papierowymi figurami, które mówią tezami zamiast budować napięcie między tym, co czują, a tym, co muszą zrobić. Taki zabieg odbiera historii ciężar: zamiast ludzkiego dramatu w trybach prawa dostajemy sympozjum na ekranie, gdzie racje są rozdzielone z góry jak role w szkolnym przedstawieniu.
Do tego dochodzi jeszcze jedna sprawa, która w produkcji Netfliksa razi tym bardziej, im bardziej twórcy aspirują do powagi: w retrospekcjach z PRL czuć na siłę wciśnięty kobiecy punkt widzenia, gdzie kobieta walczy o niego jak o pacjenta szpitala psychiatrycznego, a inna dąży do skazania. PRL nie był formacją kobiecą, a dopisywanie takiej optyki do tamtych realiów to typowa dla dzisiejszych produkcji streamingowych imputacja kulturowa. To przenoszenie współczesnych wrażliwości i dzisiejszych klisz w historyczną tkankę, która miała własny, surowy, zmaskulinizowany porządek instytucjonalny i własny język przemocy oraz władzy. Gdy próbuje się to wygładzić lub przepisać według dzisiejszych wzorców, ginie to, co w tamtej epoce było najbardziej duszne i prawdziwe, a zostaje wrażenie kostiumu założonego na współczesny spór. Na tym tle wyróżnia się aktor grający Trynkiewicza – czyli Michał Pawlik - sama decyzja o przyjęciu tej roli w polskim społeczeństwie, gdzie pamięć o zbrodni i odruch sprzeciwu wobec samej postaci są tak silne, wymagała sporej odwagi – lecz scenariusz nie daje mu przestrzeni na wielkie, niepokojące studium zła. Morderca jest w jego wykonaniu banalny używając metafory Hannah Arendt. Zamiast wniknąć w mrok i uniknąć łatwych uproszczeń, twórcy trzymają bohatera na dystansie, jakby bali się, że zbyt bliski portret mogliby odebrać widzowie jako próbę wybielania. A tymczasem cały wątek postawy lekarki może być właśnie wybieleniem - troszczeniem się o takiego pacjenta przez lata, podczas gdy matki zamęczonych chłopaków takiego wsparcia poza jedną nie miały. Zresztą szpital psychiatryczny pod koniec PRL to nie jest miejsce, gdzie ktoś z Państwa chciałby się znaleźć.
Prawo bestii to w efekcie serial straconej szansy. Ma wiarygodnie oddany klimat schyłkowego PRL, niezły wątek pościgu i dotyka jednego z najtrudniejszych pytań, jakie może zadać sobie państwo prawa, gdy zderza się z lex retro non agit i strachem przed powrotem sprawcy na wolność. Gubi jednak głębię, gdy wchodzi we współczesną politykę i prawo, zamieniając wielki dylemat w publicystyczną przepychankę i płaskie starcie racji.
Daję 6/10.

Brak komentarzy:
Prześlij komentarz