O prozie Ignacego Karpowicza słów kilka

                                           

 

           Czytelniczko i Czytelniku tego bloga 

Kluczem do Ignacego Karpowicza - a dość długo zastanawiałem się nad tym tekstem - są dwa zdjęcia. Pierwsze z 2007 roku przedstawia młodego mężczyznę, który już pisze dobre książki i to z zeszłego roku ukazujące starca, złamanego ciężarem życia ( w chwili śmierci miał 50 lat!). Ta przemiana w 19 lat jest dla mnie wstrząsająca. Człowiek żyjący życiem bez stresów nie starzeje sie tak dramatycznie w ciągu 19 lat. Jest jasne, że pod tymi dwiema fotografiami kryje się tajemnica śmierci i życia, wobec której nie mogę niczego powiedzieć. Reszta jest milczeniem.    

Zacząłem się zastanawiać nad jego książkami. W jego literackim uniwersum codzienne doświadczenie nigdy nie stanowi neutralnego tła ani bezpiecznego schronienia; jest raczej cienką, niebezpiecznie naprężoną błoną, pod którą pulsuje dawny mit, współczesny absurd, historyczna trauma oraz bezwzględna i fizyczna materialność.  Karpowicz od samego początku swojej drogi twórczej odrzucał gładkość konwencjonalnego realizmu na rzecz pisarstwa, które nie tyle odzwierciedla świat, ile go rozmontowuje, przetapia i składa na nowo z zupełnie innych, często zaskakujących rejestrów.

Warto cofnąć się pamięcią do samych początków tej drogi, do tych wczesnych książek, w których rodził się unikalny, rozpoznawalny od pierwszych zdań idiom pisarza. Już w debiutanckim Niehalo dawała o sobie znać potrzeba wyjścia poza duszny realizm polskiej prozy tamtej dekady. Wczesna proza Karpowicza charakteryzowała się rzadką gęstością językową, nerwowością rytmu oraz specyficzną nadwrażliwością na pęknięcia w tkance ludzkiego życia. Zamiast linearnej, gładkiej fabuły autor oferował labirynty świadomości, w których jednostkowe dramaty splatały się z mechanicznym rytmem współczesności. Te wczesne teksty funkcjonowały jako poligon doświadczalny, na którym testowano granice tego, co w polszczyźnie uchodzi za dopuszczalne w obrębie literackiego decorum. Już wtedy było oczywiste, że mamy do czynienia z autorem autonomicznym, który nie zamierza pisać ku pokrzepieniu niczyich serc ani wpisywać się w oczekiwania krytyki.

Z czasem ten wczesny, surowy niepokój znalazł swoje dojrzałe ujście w poetyce groteski i karnawalizacji, mocno zakorzenionej w myśli Michaiła Bachtina. W powieściach takich jak przełomowe Balladyny i romanse dochodzi do fascynującego tąpnięcia: sacrum miesza się z profanum w sposób tak bezwzględny, a zarazem paradoksalnie czuły, że dawne, nienaruszalne hierarchie walą się w gruzy. Bogowie olimpijscy, postacie z antycznych mitów i dawnych podań zostają zepchnięte wprost na polską prowincję, gdzie zmagają się z prozaiczną nudą, przyziemnymi frustracjami, zapachem taniego alkoholu i upływającym czasem. To nie jest tania publicystyka ani powierzchowna gra z popkulturą. To głęboka, przenikliwa diagnoza kondycji człowieka współczesnego, który utracił zdolność doświadczania transcendencji, a jednocześnie wciąż rozpaczliwie jej łaknie. Karpowicz pokazuje, że śmiech w literaturze nie musi unieważniać powagi – może stać się potężnym narzędziem oswajania lęku, metodą na zrzucenie gęby i przymusu formy, o których pisały przecież całe dzieje polskiej awangardy od Witkacego po Gombrowicza. Ta książka jest tyleż irytująca - ile razy wściekłem się, że jej nie lubię i dalej jej nie lubię. Nie umiałbym tak pisać. 

Polifonia w dojrzałych dziełach Karpowicza nie jest jedynie technicznym popisem, lecz fundamentalnym wyborem etycznym. W monumentalnych, rozedrganych Ościach czy w bolesnej, osadzonej w podlaskim pejzażu Sońce spotykamy galerię postaci, z których każda mówi własnym, osobnym, niepodrabialnym językiem. Pisarz całkowicie rezygnuje z bezpiecznej pozycji wszechwiedzącego, moralizującego demiurga. Zamiast tego przyjmuje rolę uważnego, niemal czułego archiwistę ludzkich słabości, skomplikowanych tożsamości i rozpadających się więzi. Niezwykle istotny jest tu wymiar pogranicza – Podlasie jako wielokulturowy palimpsest, w którym prawosławie, katolicyzm, wielojęzyczność, historia mniejszości i echa wojennych traum tworzą gęsty, pulsujący zlepek. Język u Karpowicza przestaje być przezroczystym oknem na świat; staje się fizyczną materią, którą można ugniatać, rozciągać, parodiować i wystawiać na najcięższe próby. 

Sońka to książka, w której autor dokonuje ryzykownego zestawienia tragizmu wojny z elementami melodramatu i groteski, wytrącając czytelnika ze strefy bezpiecznych nawyków interpretacyjnych. Powieść ta osadzona jest w realiach podlaskich, gdzie wielokulturowość, prawosławie i historyczne pęknięcia tworzą gęstą, niejednoznaczną materię tożsamościową. Zderzenie intymnego dramatu bohaterki z wielką historią nie służy tu taniej egzaltacji, lecz obnażeniu mechanizmów, za pomocą których przeszłość rzuca cień na teraźniejszość. Zupełnie inną strukturę przyjmują Ości, będące koncertową realizacją bachtinowskiej polifonii. Powieść ta rezygnuje z jednego, autorytatywnego narratora na rzecz mozaiki postaci o skrajnie odmiennych systemach wartości, tożsamościach i językach, które współistnieją na tych samych prawach. Podobnie jak Sońka, Ości czerpią z podlaskich i wielokulturowych realiów pogranicza, mieszając rejestry i style jako odzwierciedlenie tożsamościowego „zlepku”. Kryzysy tradycyjnych rodzin, rozpad dawnych struktur oraz poszukiwanie nowych form bliskości i alternatywnych modeli relacji stają się tu centralnym tematem, ujętym w formę literackiej konstelacji. Zarówno w Sońce, jak i w Ościach Karpowicz udowadnia, że groteska i ironia nie są u niego maską cynizmu, lecz formą głębokiej empatii wobec ludzkiej kruchości. Obie te książki potwierdzają, że jego proza wyrasta z uważnej obserwacji pęknięć w tkance codzienności, w której zmaganie się z językiem, historią i własnym ciałem staje się najwłaściwszym narzędziem poznania.

Krytycy literaccy nierzadko próbowali sprowadzać tę prozę do czystej ironii, dopatrując się w niej cynizmu czy chłodnego dystansu wobec bohaterów. Jednak uważna, dogłębna lektura odsłania coś zupełnie innego: pod maską błyskotliwego dowcipu i popkulturowej erudycji kryje się ogromna, niemal bolesna wrażliwość na ludzką kruchość. Groteska nie służy tu odtrąceniu człowieka, lecz jego obronie przed bezdusznym mechanizmem świata. Ciało w tej prozie – ze wszystkimi swoimi biologicznymi prawami, chorobami, popędami i brzydotą – bywa zarówno manifestem wolności, jak i przestrzenią najgłębszego uwikłania.

Przez długi czas nie ceniłem prozy Ignacego Karpowicza, widząc w niej jedynie popisy intelektualnej ekwilibrystyki i formalny eksperyment. Odstręczała mnie klika ludzi z Wyborczej, która się kręciła koło niego na nagrodach Nike. Dopiero jego przedwczesna śmierć w tym roku sprawiła, że zrozumiałem jak bardzo się myliłem – dostrzegłem, że w jego książkach kryła się literatura o niezwykłej głębi, a jego odejście pozostawiło w polskiej kulturze pustkę, której nikt inny nie potrafi już zapełnić.

 

Recenzja filmu: Lalka według Bolesława Prusa, reż. Maciej Kawalski #Lalka

 

Wyszedłem z kina pod ogromnym wrażeniem i nie waham się powiedzieć, że to najlepsza ekranizacja „Lalki”, jaką widziałem, a widziałem wszystkie, łącznie z netflixową, którą uważam za wulgarną i prymitywną. Zachwyciło mnie już otwarcie. Scena otwierająca nawiązuje do wojny rosyjsko-tureckiej 1877–1878, zakończonej traktatem w San Stefano, na której Wokulski zbił swoją fortunę. Tak sprawnie wprowadzić widza w świat drugiej połowy XIX wieku udaje się niewielu filmom, a ta sugestywność utrzymuje się do ostatniej minuty.

Dla mnie jednak to przede wszystkim opowieść o złudzeniu, i tu zaczyna się właściwy temat. Fenomenologia uczy, że nigdy nie dociera się do drugiego człowieka „samego w sobie”. Husserl mówił o ujmowaniu przedmiotu w kolejnych profilach, czyli perspektywach, z których żadna nie wyczerpuje całości. Widzimy zawsze jedną stronę, resztę dopowiadamy. W miłości to dopowiadanie jest szczególnie zachłanne: z kilku spojrzeń, gestów i słów budujemy postać, a potem kochamy własną konstrukcję. Zawód miłosny jest momentem, w którym wyobrażenie zderza się z ontologiczną rzeczywistością osoby. Wokulski kocha Izabelę wymyśloną, szlachetną i niedostępną, a spotyka Izabelę realną. Kant powiedziałby, że pomylił zjawisko z rzeczą samą w sobie. Schopenhauer dodałby, że świat jest naszym przedstawieniem, a miłość jest jego najbardziej ryzykowną odmianą. Film pokazuje tę lukę między obrazem a istotą bezlitośnie i bez dydaktyzmu.

Tytułowa lalka okazuje się przy tym figurą wielowarstwową. Najprościej jest nią Izabela, przedmiot, który można kupić, jak wszystko w świecie, który Wokulski próbuje podbić. Wymowna jest tu scena, w której arystokratka grana przez Agatę Kuleszę mówi, że kobiet się nie uwodzi, kobiety się zdobywa i kupuje. To klucz do problemu, a zarazem argument przeciw odczytaniu czysto feministycznemu, bo film pokazuje mechanizm, nie go afirmuje. Wokulski jest na takie traktowanie za delikatny i za uczciwy, więc przegrywa właśnie przez to, co w nim najlepsze. Ale lalką bywa też on sam: kukłą poruszaną przez własną fantazję, przez salony, które go potrzebują wyłącznie dla pieniędzy, przez obietnicę, która nigdy nie zostanie spełniona. Platon mówił o jaskini, w której oglądamy cienie i bierzemy je za rzeczywistość. Wokulski wchodzi do tej jaskini z kapitałem, ale nie dostaje klucza do światła.

Dorociński gra to znakomicie. Jego Wokulski ma w sobie niewinną nieporadność człowieka, który potrafi zarobić fortunę, lecz nie umie poruszać się w świecie arystokracji, bo ten rządzi się regułami niewypowiedzianymi, których nie da się kupić ani wyuczyć. To człowiek z drobnej szlachty, tak jak sam Aleksander Głowacki, czyli Prus, który pojawia się zresztą w jednej z lepszych scen, w sklepie Wokulskiego. Ten zabieg uważam za bardzo trafny: autor wchodzi do własnej opowieści jako świadek, który wie, co oznacza bycie na zewnątrz. Wokulski nie może się przebić, bo granica nie przebiega między bogatymi i biednymi. Przebiega między tymi, którzy urodzili się w pewnym świecie, a tymi, którzy do niego aspirują.

Jest w tym filmie jeszcze jedna warstwa, o której warto powiedzieć: zderzenie dwóch porządków. Pozytywistyczna wiara w pracę, kapitał i naukę spotyka się z arystokratyczną wiarą w pochodzenie i honor. Wokulski jest romantykiem w świecie, który udaje, że już nim nie jest. Wierzy, że wystarczy zasłużyć, a rzeczywistość odpowiada mu, że zasłużyć nie można, można tylko się urodzić. Film pokazuje obie warstwy społeczne z równą uwagą i to jest jego wielka zaleta.

Drugi plan jest znakomity. Borys Szyc i Maja Ostaszewska jako państwo Krzeszowscy to małe arcydzieła aktorskie, Krystyna Janda jest bardzo przekonująca, a Andrzej Seweryn jako stary Łęcki gra w sposób, który po prostu zachwyca. Czytałem recenzje, według których Kamila Urzędowska nie udźwignęła roli Izabeli. Nie zgadzam się, bo Łęcka właśnie taka jest. Kocha namiętnie Starskiego, a jednocześnie żyje złudzeniem własnej pozycji, i to podwójne złudzenie, miłosne i społeczne, zostało pokazane świetnie. Izabela również patrzy na świat przez zniekształcone szkło. Wokulski jest tylko jedną z jego ofiar. Muzyka jest ujmująca, takiej dawno nie słyszałem w polskim filmie.

Mam jedną poważną pretensję do reżysera. Świat arystokracji jest przedstawiony tak, jakby nie było powstania styczniowego ani uwłaszczenia chłopów. Przypomnę, że w 1864 roku car rozciągnął ukaz uwłaszczeniowy na Królestwo Polskie, trzy lata po uwłaszczeniu w Rosji. Tymczasem Rosjan w filmie prawie nie ma, poza kilkoma patrolami na ulicach Warszawy. Młody widz, który niewiele wie o historii, może wyciągnąć wniosek, że tak po prostu wyglądała Polska i że wszystko było polskie. To błąd, bo nie da się opowiedzieć tej historii, pomijając zaborcę. Ironią jest to, że sam film mówi o złudzeniu, a w warstwie historycznej samo go reprodukuje.

To jednak nie umniejsza wartości całości. Jestem przekonany, że ta „Lalka” głęboko wejdzie w polski kod kulturowy i długo będzie uchodzić za wzorcową ekranizację. Dowodzi też, że powieść się nie zestarzała, choć licealiści jej nie czytają, tylko korzystają z bryków. Może film trafi tam, gdzie nie dociera lektura. Obawiam się jednak, że w epoce schamienia, w której żyjemy, obnażone ciało na TikToku znaczy dla młodego widza więcej niż dzieło, które pyta, czy kiedykolwiek naprawdę widzimy drugiego człowieka.

Znakomita rzecz. Nie wykluczam, że pójdę jeszcze raz, bo wiele niuansów wymaga drugiego seansu. Szczególnie gra drugoplanowych postaci jest tak niezwykła - od służby po subiektów Wokulskiego, których też grają nie byle jacy aktorzy.

Recenzja: "Wdowia zatoka - Widows Bay" serial, Apple TV, #widowsbay

 

Obejrzałem do końca na Apple TV serial "Widows Bay" czyli Zatoka wdowia lub Zatoka Wdów. Ogólnie przepyszne. Wyobraźcie sobie mieścinę na skraju świata, gdzie mgła jest tak gęsta, że można by ją kroić nożem, a sąsiedzi uśmiechają się do ciebie o ułamek sekundy za długo. Żeby nie przesłodzić: twórcy serialu skrzętnie bazują na tym, co już gdzieś widzieliśmy - duszne miasteczko, z którego nie można albo nie chcę się wyjechać. Nawiązań jest sporo, ale pierwsze to oczywiście From- Stamtąd i ukłon w stronę zmarłego niedawno David Lyncha i jego Twin Peaks. Serial zderza ze sobą dwa całkowicie odmienne światy: makabryczną wręcz grozę oraz absurdalny, błyskotliwy, groteskowy humor. To połączenie z pozoru ryzykowne, wręcz niepasujące do siebie, a jednak na ekranie działa.

Historia kręci się wokół desperackich prób ratowania podupadającej, nadmorskiej osady u wybrzeży Nowej Anglii. Miejscowy burmistrz próbuje za wszelką cenę przekonać świat – a przede wszystkim przyjezdnych dziennikarzy – że ich malownicza, ale zapomniana mieścina to idealne miejsce na wypoczynek. Szybko jednak wychodzi na jaw, że dawne krwawe legendy o klątwie i mrocznych siłach wcale nie są wymysłem znudzonych seniorów. Ziemia w tym miejscu dosłownie żąda swojej daniej opłaty w ludziach. Zamiast jednak serwować widzom tanią sieczkę z wyskakującymi zza węgła potworami czy tanie chwyty mające nas tylko przestraszyć na sekundę, twórcy budują niesamowicie gęstą, duszną i wciągającą opowieść. Duchy są, ale subtelnie wplecione w narrację.

Prowincjonalna nieporadność mieszkańców przeplata się tu na każdym kroku z dreszczem autentycznego niepokoju. Czuć tu klimat Stamtąd i Miasteczka Twin Peaks, szczególnie w absurdalnym humorze. Nie chodzi jedynie o samą formę, ale o cały zamysł na opowiadanie historii. Mamy tu całą paletę dziwacznych, ekscentrycznych postaci, społeczność połączoną siecią mrocznych tajemnic i specyficzny klimat, w którym nawet najzwyklejsze zebranie mieszkańców w ratuszu wywołuje na plecach ciarki. Co więcej, to poczucie osamotnienia potęgują fantastyczne wybory obsadowe. W epizodach i na drugim planie pojawiają się charakterystyczni aktorzy doskonale znani miłośnikom kina o niepokojącym zabarwieniu – w tym chociażby bezbłędny aktorsko Stephen Root, którego sama obecność na ekranie wnosi nutę niezrozumiałego niepokoju.

Ale prawdziwym sercem i elektrownią całej tej skomplikowanej układanki jest walijski aktor Matthew Rhys. Walijski Aktor, którego publiczność kojarzy dotąd głównie z mrocznych, do bólu poważnych ról dramatycznych – jak choćby w świetnym „Perry Masonie” czy mocnym serialu „Bestia we mnie” – tutaj wyprawia przed kamerą rzeczy absolutnie nietuzinkowe. Rhys wciela się w postać przytłoczonego życiem, panicznie szukającego jakiegokolwiek sukcesu polityka i robi to w sposób wirtuozerski. Jego bogata mimika, panika wyzierająca z oczu przy kolejnych przerażających zdarzeniach oraz doskonałe czucie komediowego rytmu to najwyższa półka sztuki aktorskiej. Zaskakuje ogromną lekkością, a zarazem ani na chwilę nie traci autentyczności.

Klimat budowany jest tu zresztą na każdym możliwym poziomie. Warstwa wizualna i dźwiękowa robią wrażenie. Ponure, spowite mgłą krajobrazy, ciemne, gęste lasy dochodzące do samego brzegu morza, skrzypiące drewniane pomosty i oszczędna, ale niepokojąca ścieżka dźwiękowa sprawiają, że czujemy ten oceaniczny chłód na własnej skórze. To produkcja przemyślana od początku do końca. Twórcy doskonale wiedzą, kiedy dokręcić śrubę i przerazić widza, a kiedy dać mu oddech w postaci ciętej słownej riposty. Nie przesadzają z horrorem, by nie stracić lekkości, ale też nie szarżują z dowcipem, żebyśmy ani na moment nie zapomnieli, że bohaterom naprawdę grozi śmiertelne niebezpieczeństwo.

„Wdowia zatoka” to pozycja obowiązkowa dla każdego, kto szuka w telewizji świeżości, świetnego warsztatu i niebanalnej rozrywki. To serial, który potrafi szczerze rozbawić do łez, by po chwili sprawić, że z niepokojem zerkniecie w stronę ciemnego okna i dwa razy sprawdzicie, czy drzwi do domu na pewno są zamknięte na klucz. Wpadajcie do Wdowiej Zatoki na własną odpowiedzialność – tylko pamiętajcie, żeby uważnie patrzeć na to, co kryje się w mroku. Bo jeśli patrzycie w mrok, jak chce Nietzsche, to co w nim jest, patrzy także na was.

Moja ocena 8/10

Recenzja: Agnieszka Haska, Hańba! Opowieści o polskiej zdradzie, WAB, Warszawa 2018, ss.346

 

Agnieszka Haska – socjolożka i kulturoznawczyni związana z Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN – w swojej książce „Hańba! Opowieści o polskiej zdradzie” bierze na warsztat temat niezwykle trudny, ale bynajmniej nie pionierski. Trudno bowiem uciec od wrażenia, że cała ta praca jest głęboko wtórna wobec tego, co przed laty zapoczątkowała Magdalena Micińska w swojej fundamentalnej monografii:  Zdrada, córka nocy. Pojęcie zdrady narodowej w świadomości Polaków w latach 1861–1914, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 1998. Haska wyraźnie wpisuje się w utarte już koleiny, nie dając nam w gruncie rzeczy nowej ramy pojęciowej ani świeżego spojrzenia na samą definicję postawy zdradzieckiej.

Strukturalnie książka składa się z ośmiu rozdziałów ujętych jako „opowieści”, co jest czytelnym przykładem wewnętrznego metaforyzowania materii historycznej. Problem polega jednak na tym, że już we wstępie autorka absolutnie niepotrzebnie odnosi się do sprawy smoleńskiej z 2010 roku, podejmując raczej nieudolną próbę postawienia znaku równości między współczesnymi sporami a epoką, o której pisze. Podobnie pierwsza opowieść, dotycząca Targowicy, jest silnie wtórna wobec ustaleń Micińskiej i nie wnosi do naszej wiedzy dosłownie niczego nowego.

Dopiero gdy narracja wchodzi w czas II wojny światowej, książka zyskuje właściwą strukturę i staje się czytelnie rozróżnialna narracyjnie. Wyraźnie ujawnia się tu podłoże doktoratu badaczki – tekst zostaje gęsto wysycony materiałem źródłowym i cytatami z prasy podziemnej. Nie mi oceniać samą pracę doktorską, jednak odnoszę się do książki, która pragnie uchodzić za coś więcej, niż jest w rzeczywistości. Cała ta analiza zdrady pisana jest jak gdyby zza szyby, bez śladu wewnętrznego zaangażowania. Widać w autorce silną niechęć do myślenia w paradygmacie narodowym; jakby za wszelką cenę chciała uciec od zajęcia stanowiska, badając zdradę podczas okupacji bez wchodzenia w zakres pojęciowy i ontologię narodową ludzi tamtego czasu. Ta perspektywa sprawia, że książka jest wprawdzie solidna warsztatowo, ale ewidentnie czegoś jej brakuje – i z tego powodu jest małe prawdopodobieństwo, że stanie się punktem odniesienia dla historyków badających okupowaną Polskę.

Poważniejszy problem leży jednak w przemilczeniach. Zjawisko kolaboracji Żydów z sowieckim okupantem w latach 1939–1941 autorka pozostawiła w zasadzie nieruszone. Owszem, gdzieś o nim wspomina, niby się odnosi, ale ewidentnie ten temat jej nie interesuje – a przecież powszechność tej zdrady miała bezpośredni wpływ na stosunek Polaków do Żydów po wkroczeniu Niemców w czerwcowych i lipcowych dniach 1941 roku. Z równie małą ochotą autorka podeszła do analizy odezw PPR, prasy komunistycznej i całego tamtejszego dyskursu, który był zdradą tak jawną i obrzydliwą, że aż niezwykłe wydaje się pominięcie tego wątku. Intensywnie za to analizuje teksty prasowe i ich emocjonalność, która ma się stać czymś w rodzaju efektownego stwierdzenia: patrzcie jak szukają zdrajców. To jest mój generalny problem z tą książką - widać wyraźnie, że groza okupacji nie jest trwałym elementem narracji autorki, tak jakby badała ten dyskurs podziemnej prasy bez odniesienia do rzeczywistości z której ona pochodzi. 

Ciekawszy jest co prawda rozdział poświęcony trzem postaciom: Feliksowi Burdeckiemu, Igo Symowi i Adamowi Dołżyckiemu. To opowieść siódma, gdzie w Symie – aktorze zastrzelonym z wyroku ZWZ – badaczka dostrzega człowieka uwikłanego, co jestem w stanie zrozumieć. To próba przyniesienie bardziej ludzkiej perspektywy, wszak zdradę i jej motywy trzeba zrozumieć. 

Niemniej zdumiewa mnie fakt, że w książce o zdradzie podczas II wojny światowej w Polsce (co wynika explicite z tytułu!) zabrakło miejsca dla zdrady najbardziej dramatycznej: wydania w ręce Gestapo generała Stefana „Grota” Roweckiego przez Eugeniusza Świerczewskiego, Ludwika Kalksteina i Blankę Kaczorowską. Postać Kaczorowskiej – agentki Gestapo, a po wojnie współpracowniczki Służby Bezpieczeństwa – idealnie wpisywałaby się w analizę skomplikowanego, kobiecego losu zdrajczyni. Czy ten wątek nie zmieścił się w koncepcji rozszerzonego doktoratu? A może z perspektywy Centrum Badań nad Zagładą Żydów ukazanie Kaczorowskiej w publikacji o zdradzie po prostu nie pasowało do układanki o polskich nacjonalistach walczących o naród, tak autorce odległy? To pytanie autorka pozostawia bez odpowiedzi, podobnie jak nieprzekonująca pozostaje jej ponowna próba sztucznego powiązania wniosków ze współczesnością w ostatniej opowieści.

Widać po tej narracji, którą przeczytałem w dwa dni, że badaczka dobrze rozumie pojęcia, ale zarazem brakuje jej tego zaangażowania narracyjnego, które widać choćby w książkach prof. Chwalby. Autorka żongluje pojęciami, odnosi się do literatury gdzie tylko może, ale cała narracja jest wyprana z emocji, a próba na początku i na końcu powiązania politycznego świadczy to zaangażowaniu światopoglądowym. Ta książka nie jest zła, ale nie daje perspektywy holistycznego zrozumienia zjawiska zdrady podczas II wojny światowej w Polsce. 

Moja ocena 6/10 

Silos, sezon trzeci, recenzja #silo #silos

 

Przechodniu, Czytelniku tego bloga, kimkolwiek jesteś. Zatrzymaj się. 

Właśnie zakończył się trzeci sezon jednego z najciekawszych i najbardziej oryginalnych seriali sf "Silos" na podstawie powieści Hugh Howeya, ale pokazujący też, jak można odejść od powieści po to by przesunąć akcenty i uwypuklić bardziej złożone, współczesne problemy. Fantastyka, szczególnie ta post apokaliptyczna i cyberpunk stała się też sposobem mówienia o problemach teraźniejszości. 

Trzeci sezon "Silosu" dorównał pierwszemu, głównie dlatego, że scenarzyści postanowili opowiedzieć jak doszło do powstania silosów i co takiego się stało, że kilkadziesiąt ludzkich populacji zeszło pod ziemię w całkowitej izolacji tworząc zamkniętą społeczność z własnymi prawami, normami i brakiem technologii. Gigantyczne schody ciągnące się przez setki metrów z góry na dół też są elementem narzuconego ustroju politycznego, ponieważ wymuszają ograniczenie przemieszczania się. Zresztą wszystko w tym świecie jest przemyślane i zorganizowane w najmniejszym stopniu. O ile sezon drugi mógł denerwować dłużyznami, pokazującymi miotanie się Juliette Nicols w silosie nr 17, zniszczonym podczas buntu, sezon trzeci wrócił na właściwe tory suspensu. Twórcy się przyłożyli i to widać. 

Lubię bardzo ten serial ponieważ pokazuje, że natura człowieka, choć nikczemna i gnuśna, nie potrafi znieść kłamstwa. I choć kłamstwo jest u samego początku projektu Silosu, pokazującym że władza BIG-techów zamieniła się w niekontrolowalny przez rządy i prawo totalitaryzm, człowiek - właśnie ten prosty i pogardzany, robotnik - Nicols i jej przyjaciele są mechanikami, wykonującymi najgorszą prace fizyczną nie może znieść kłamstwa przez cały czas. Chciałbym w tej krótkiej recenzji dotknąć właśnie tego aspektu - nie wiem na ile to jest zamierzone przez twórców i samego Howeya, ale to właśnie przedstawiciele klasy robotniczej są właściwymi nosicielami buntu społecznego tego sztucznego świata, w którym zamknęli ich politycy, wykształceni ludzie po Yale i Harvardzie odmieniający przez wszystkie przypadki słowa o wolności i tolerancji. Każda ingerencja w społeczeństwo przez te wielkie BIG-techy dziś powinna być poddana szczególnej kontroli, by rzec sprawdzeniu, czy nie kryje się za nią nowa postać starego zamordyzmu. 

"Silos" jest intrygujący, bo pokazuje klimat osaczenia, na które sami się zgadzamy. W ogóle Apple TV ostatnio bardzo trzyma poziom fantastyki by wymienić z tego roku "Zatokę wdów", czy kultowe już "Rozdzielenie" czy ostatnio "Plurimus in unum" znane pod polskim tytułem "Jedyna". Czekam na czwarty sezon, gdzie być może dostaniemy odpowiedzi na wszystkie pytania. 

Aktorsko świetnie - Rebecca Fergusson, znakomita Szwedka, gra na swoim poziomie, a partnerujący jej mniej znani brytyjscy i amerykańscy aktorzy, między innymi Tim Robbins - znakomity -  sprawiają, że te postaci są naprawdę realne. W szczególności te z klasy robotniczej, proste, twarde, błądzące, ale mające w sobie wiele oporu wobec idiotyzmów, które zamieniają życie w piekło.

Foto - serialowa.

#silo #silos 

Esej o wojnie siedmioletniej - praktycznie pierwszej światowej wojnie w nowoczesności. Przyczynek do powieści.

 Czytelniczko, Czytelniku tego bloga 

Od dobrych trzydziestu lat w polskiej prоzie historycznej poruszamy się po dość utartych, dobrze znanych koleinach. A przecież wiek XVIII – ta fascynująca, mroczna i zarazem niezwykle barwna epoka osamotnienia, bezlitosnej gry mocarstw i wreszcie tragicznego, stopniowego upadku I Rzeczypospolitej – aż się prosi o wielką, wielowątkową powieść epicką z prawdziwego zdarzenia. Powieść intrygującą, mięsistą, z szerokim oddechem narracyjnym, która wciągnie czytelnika bez reszty, ale zamiast powielać szkolne podręcznikowe klisze, spojrzy na ten narodowy dramat z zupełnie nowej, nieoczywistej strony. Praca nad moją nową książką trwa obecnie w najlepsze. Piszę niezwykle intensywnie, z pełnym zatopieniem w realiach tamtej epoki, i z tego pisarskiego żywiołu kroi się pokaźny, bo liczący około 550 stron tom, który już wiosną 2027 w Wasze ręce nakładem Wydawnictwa Lira.

Od początku wiedziałem, że nie chcę pisać suchej, akademickiej kroniki gabinetowych dyplomatycznych układów. Bezstronna historia pisana z perspektywy królów i ambasadorów bywa chłodna. Mechanizm dziejów najpełniej, najmocniej i najbardziej dramatycznie dotyka przecież pojedynczego człowieka wtedy, gdy zostaje on bezwzględnie wciągnięty w jego zębate, miażdżące koła. Stąd zrodził się pomysł na głównego bohatera: młodego chłopaka, polskiego szlachcica z domu, który w 1756 roku zostaje po prostu bezczelnie porwany i siłą wcielony do armii pruskiej. W tle tej brutalnej życiowej rewolucji rozwijają się oczywiście skomplikowane zawirowania jego rodziny i osobiste dramaty, o których na razie nie mogę jeszcze zbyt wiele zdradzić – w końcu powieść dopiero powstaje, a tajemnica jest solą dobrej fabuły. Jednak to właśnie ten konkretny punkt widzenia – polskiego szlachcica utkniętego w pruskim mundurze, zmuszonego do posłuchu pruskiej drylowi i obserwującego od środka machinę wojenną Fryderyka – pozwala dotknąć z bliska konfliktu, który w moim przekonaniu absolutnie zadecydował o przyszłym losie naszej Ojczyzny.

Wojciech Kossak, Bitwa pod Serbinowem 

W polskiej świadomości historycznej wojna siedmioletnia wciąż pozostaje w cieniu, traktowana jak mało znaczący epizod gdzieś na obrzeżach naszej własnej historii, skoro Rzeczpospolita formalnie zachowywała w niej neutralność. A to przecież ogromny błąd! Wojna siedmioletnia była w rzeczywistości pierwszą de facto wojną światową, toczoną z rozmachem na dwóch kontynentach, w Europie i Ameryce Północnej, angażującą największe potęgi ówczesnego globu. I to właśnie z tego gigantycznego starcia wyniknął układ sił, który wydał na Polskę polityczny wyrok. Prusy wyszły z tego konfliktu zwycięsko, zdołały utrzymać swój stan posiadania na Śląsku i ugruntowały pozycję mocarstwa, z którym musieli liczyć się wszyscy.

Bitwa pod Kolinem 1757 - Fryderyk powiedział wtedy do swoich żołnierzy 

"Psy, czy chcecie żyć wiecznie?" 

Co jednak najważniejsze dla naszych dziejów, w żarze tej wojny zrodził się fatalny dla nas kompromis i sojusz pomiędzy Berlinem a Petersburgiem. Rosja i Prusy, walczące w tym konflikcie niezwykle zaciekle i krwawo, ostatecznie podały sobie ręce. A symbolicznym łącznikiem i personifikacją tego porozumienia stała się postać Zofii von Anhalt-Zerbst – księżniczki pochodzącej ze Szczecina, dawnej pruskiej poddanej króla Fryderyka, którą świat poznał przecież wkrótce jako carycę Katarzynę II. To wtedy, na polach bitewnych wojny siedmioletniej, zapadły decyzje i ukształtował się klimat polityczny, który skazał Rzeczpospolitą na nieuchronną zagładę.

Podczas pracy nad tą powieścią niezwykle mocno inspirowała mnie też strona wizualna tamtych czasów. Wojna siedmioletnia posiada absolutnie genialne malarstwo historyczne, zwłaszcza to XIX-wieczne, akademickie, do którego od zawsze mam ogromną słabość i o którym wielokrotnie wspominałem. Jest w tych obrazach z końca XIX wieku niesamowita, porywająca dynamika batalistyczna: chrzęst broni, dym wystrzałów, szarże kawalerii i ten specyficzny, groźny klimat epoki, połączony z apoteozą Fryderyka Wielkiego. Jeden z takich poruszających, monumentalnych obrazów – przedstawiający krwawą bitwę pod Zorndorfem – namalował zresztą wspaniale sam Wojciech Kossak. Malarstwo to ma w sobie niesamowity ładunek emocjonalny i plastyczność, które staram się słowem przelać na karty mojej książki, by czytelnik niemal czuł zapach prochu i słyszał dudnienie końskich kopyt. Jest też drugi obraz pokazujący tę bitwę autorstwa Carla Rochlinga, ukazujący w centrum fryderycjański mit, króla którego można było pokonać, ale nie można było go zniszczyć. 

Bitwa pod Serbinowem - 1758 - Carl Rohling. 

Jednak przymusowa służba w wojsku pruskim i doświadczenie wojennych zawieruch to dopiero początek drogi naszego bohatera. Narracja powieści poprowadzi czytelnika dalej, przez cały ten tragiczny i fascynujący łańcuch wydarzeń, które krok po kroku spychały państwo polsko-litewskie w przepaść. Przejdziemy przez elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego i narastający, bezczelny protektorat rosyjski, zamieniający nasz kraj w państwo Wasalne. Wejdziemy w sam środek Koliszczyzny – tego straszliwego, krwawego chłopskiego powstania na Ukrainie, w którym w okrutny sposób wymordowano tysiące szlachty, księży i cywilów. Przeżyjemy zryw Konfederacji Barskiej, czyli pierwszego wielkiego, choć rozpaczliwego powstania w obronie niepodległości, by wreszcie dotrzeć do finałowych akordów I Rzeczypospolitej: wielkiego zrywu reformatorów i uchwalenia Konstytucji 3 Maja, dramatycznej wojny w jej obronie oraz ostatniego, heroicznego zrywu pod wodzą Tadeusza Kościuszki z roku 1794. Proszę pamiętać, że zniknięcie Rzeczypospolitej tak wielkiego kraju z Europy pozwoli wzrosnąć Rosji i Prusom, a z tego po stu latach narodzi się koszmar wojen światowych. Kiedy Rosja i Niemcy nie mają wspólnej granicy i rozdziela je silna i duża Polska, nie ma wojen. Zauważyli to Państwo? 

Piszę tę powieść z ogromną pasją i wielką dbałością o detal. Mam głęboką nadzieję, że ta szeroko zakrojona opowieść – rozpięta pomiędzy bezlitosną, wielką polityką mocarstw a pojedynczym, dramatycznym losowym człowiekiem wplątanym w dziejowe młyny – da Wam nie tylko kawał znakomitej, wciągającej lektury na długie wieczory, ale pozwoli też spojrzeć na zmierzch naszego dawnego państwa z zupełnie nowej, głębszej perspektywy.

Recenzja: Ryszard Kaczmarek, Polacy w armii Kajzera na frontach I wojny światowej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2014, ss.560

 

Wydawnictwo Literackie wydało na setną rocznicę wybuchu I wojny światowej drugą po świetnej książce prof. Chwalby  Autorem opracowania jest Ryszard Kaczmarek, historyk z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, były dyrektor tamtejszego Instytutu Historii. Jako recenzent stawiający sobie dydaktyczny i popularyzatorski cel jestem zobowiązany do odniesienie się zarówno do zewnętrznych, jak i wewnętrznych składników książki. Warto podkreślić, że książka profesora Kaczmarka jest pięknie wydana. Książka jest po prostu pięknym przedmiotem, a starannie dobrane fotografie z epoki świadczą o tym, że kolega Marcin Stasiak sumiennie i dobrze odrobił swoje zadanie. 

Książka Kaczmarka stanowi jego drugie podejście do bardzo ważnego, ale przez kilkadziesiąt lat PRL starannie spychanego pod dywan tematu udziału Polaków w wojsku niemieckim w XX wieku. Profesor Kaczmarek kilka lat temu wydał ciekawą i przełomową książkę o Polakach w hitlerowskim Wehrmachcie. Tym samym udało się Kaczmarkowi opisać fenomen historyczny, który umknął uwadze innych historyków. To ważna cecha dobrego historyka. Jest nas bowiem kilkanaście tysięcy w tym kraju, ale znikomy procent uprawia historię jako pisarze, naukowcy, nauczyciele, czy też łącząc te trzy płaszczyzny jednocześnie. Jako pisarz, nauczyciel i profesjonalny naukowiec podejmuję się niełatwego zadania zrecenzowania tej książki.

W przypadku takiego samograja jakim jest tytuł książki Kaczmarka ja osobiście spodziewałem się dynamicznej narracji, ukazującej zarówno epickość wojny, jak i jednostkowe doświadczenie. Moje pytanie jako recenzenta spoza grona recenzentów uczelnianych, jest następujące: czy Ryszard Kaczmarek podołał zadaniu narracyjnie? Czy jego książka o dramatycznych losach Polaków w armii niemieckiej w latach 1914-1918 jest narracyjnym majstersztykiem? Czy można pisać o wojnie inaczej niż robi to Antony Beevor? Niestety, żyjemy jako historycy w epoce Beevora, mało kto bowiem pisze o zjawisku wojny w sposób tak zajmujący jak on. Sądzę po dogłębnej analizie książki Ryszarda Kaczmarka, że podołał on zadaniu połowicznie.

Konstrukcja książki w moim przekonaniu jest zbyt szeroka. Uważam, że rozdział pierwszy o Polakach w armii niemieckiej przed wojną czytelnik może sobie spokojnie podarować. Jest to bowiem rozdział najzwyczajniej nudny. Od strony 49 przez prawie piętnaście stronnic Kaczmarek po prostu wymienia jednostki armii niemieckiej, w której Polacy są poważną częścią składu. Czytelnik dostaje coś w rodzaju spisu rodem z książki telefonicznej (np. strona 53). Po co pytam? Nadaje się ten tekst do czasopisma naukowego, względnie do jakiejś zbiorowej pracy o genezie wojny światowej i do niej przygotowaniach. Ale nie do takiej książki. Cierpi bowiem dynamika narracji. Konstrukcja dalszych rozdziałów jest linearna, oparta o metodę chronologiczno-problemową. Autor przenosi czytelnika z frontu wschodniego na zachodni, ukazuje wielkie zmagania na froncie zachodnim roku 1916, ukazuje dalsze fronty wojny, w których brali udział Polacy, w tym bałkański. W pewnym sensie tłumaczy Ryszarda Kaczmarka maniera polskich historyków wojskowości, którzy powielają szablon narracji; wojnę opisują przez liczby, podają numery jednostek wojskowych, alokacje tych jednostek. To narracja archaiczna. Aż prosi się o redaktora terrorystę, któremu nie straszny profesorski tytuł. Nic by się nie stało gdyby książka miała 470 stron, a nie ponad 550. Wyrzuciłbym z takiej książki tabele, statystyki i to wszystko, co znamionowało o wadze książki w style szkoły Annales. Tabel na końcu książki Kaczmarka jest mnóstwo. Niepotrzebnie. Nikt do tego nie zajrzy. Tekst powinien bronić się sam.

Jednak na szczęście książka Kaczmarka jest tylko częściowo z niej zbudowana. Śląski historyk wydobył bowiem dzieje Kazimierza Wallisa, polskojęzycznego Ślązaka, który służył w armii Kajzera od 1914 i pechowo zginął we wrześniu 1918 roku, kiedy Niemcy już cofali się pod naporem Sprzymierzonych. Muszę przyznać, że dla tak wymagającego czytelnika jak ja, postać ta stanowić powinna stanowić oś narracyjną książki. W pewnym sensie tak jest. Wallis towarzyszy czytelnikowi od pierwszych stron kampanii 1914 roku, a smutna wiadomość o jego śmierci zgodnie z prawidłami sztuki dramaturgicznej pojawia się w ostatnim kacie, na moment przed ostatnią kropką kończącą książkę. Szkoda, że takich ludzi w książce Kaczmarka jest mniej niż w narracjach Beevora o drugiej wojnie światowej. Może się czepiam, ale jednostkowość wojennego doświadczenia i dramatyzm narracyjny w książce Kaczmarka stoi zaledwie na dostatecznym poziomie. Można było spodziewać się po tej książce takiego dramatyzmu jak w Stalingradzie, gdy Beevor opisuje los hiwisów, obywateli ZSRR w armii niemieckiej. Kaczmarek zrobił jednak wiele, by czytelnika do swojej książki przekonać. Książka wzbogacona jest o pieczołowicie zeskanowane artefakty, notatki Wallisa. Pomysł dobry, bo przybliżający człowieka.

Inne aspekty poznawcze i dydaktyczne książki Ryszarda Kaczmarka stoją na bardzo wysokim poziomie. Ciekawe jest jak profesor pisze o stosunku Niemców do Polaków w niemieckiej armii, gdyż bynajmniej nie traktowano Polaków jako… Polaków.  To zaskakujące. Kaczmarek wydobył ze źródeł ciekawe fragmenty opisujące życie w okopach; jedzenie, rozrywki, a także życie seksualne żołnierzy utrzymujących niekiedy bliskie relacje miłosne z francuskimi lub niemieckimi kobietami (s.276). To bardzo nowoczesne podejście. Obcy jest Kaczmarkowi zideologizowany język sublimacji. Nie pisze o tym, jak Polacy w armii kajzera musieli walczyć marząc o wolnej Polsce, bo takowej w czasie wojny nie było. Pisze natomiast o brutalnej walce  o przeżycie, o aprowizacji, o strachu przed śmiercią oraz o codzienności strasznego życia w okopach, lub na zapleczu frontu.

Książka profesora Kaczmarka jest z pewnością pozycją po którą warto sięgnąć. Proszę jednak uważać: to nie jest narracja w stylu Beevora. Na płaszczyźnie warsztatu historycznego Kaczmarek osiągnął bardzo wysoki poziom; podziw budzi sposób analizy źródeł, internalizacji problemów, jakie niesie wojna. Konstrukcja pracy w oparciu o model linearny przyniosła takie, a nie inne rozwiązania narracyjne. Rodzynki przybliżające codzienność żołnierzy, anegdotyczność narracji, przybliżającej perspektywę mikro-historyczną w książce mającej przecież charakter syntezy są w książce Kaczmarka wielce smacznym, ale dość rzadkim dodatkiem. Wytrawny czytelnik aż prosi więcej. Z pewnością znajdą się amatorzy szczerze zauroczeni książką profesora Kaczmarka. Książka o Polakach w armii Kajzera jest koniecznym prequelem (proszę wybaczyć filmową metaforę) jego udanej książki o Polakach w Wehrmachcie. Jest to książka bardzo dobra, rzetelna, bardzo solidna warsztatowo, monumentalna, na swój sposób wypełniającą wielką lukę w polskiej historiografii. Narracyjnie jest jednak na dobry z minusem, zbyt wiele jest przeniesień z nudnego warsztatu historyka-naukowca, a za mało warsztatu literackiego.

Recenzja: Odyseja według Homera, reż. Christopher Nolan, #odyseja #nolan

 W swoim najnowszym filmie Christopher Nolan odchodzi od historycznego realizmu, który, choć ambitny, w „Oppenheimerze” momentami ciążył i odczuwalnie spowalniał narrację. Sięgając po homerowski epos, reżyser paradoksalnie przyspiesza tempo, oferując dzieło o znacznie mocniejszym, zwartym rytmie. Nie jest to jednak klasyczne kino nowej przygody. „Odyseja” w ujęciu Nolana staje się surową dekonstrukcją zachodniego mitu założycielskiego, próbą sprawdzenia, na ile antyczna opowieść wciąż precyzyjnie diagnozuje mechanizmy rządzące współczesnymi społeczeństwami.

Kluczem do odczytania filmu jest radykalna zmiana perspektywy na punkt wyjścia całej historii. Mit nie rozpoczyna się tu od triumfu sprytu, lecz od fundamentalnej zbrodni. Słynny koń trojański – fałszywy dar rzekomego pokoju – to wprost narzędzie rzezi, która na zawsze naznacza głównego bohatera. Odyseusz nie jest dumnym zwycięzcą, lecz człowiekiem przygniecionym własnym czynem. Matt Damon bardzo precyzyjnie poprowadził tę rolę. Jego aktorstwo jest tu wyciszone, pozbawione szarży; gra człowieka pękniętego, osadzonego w chłodnym poczuciu winy i świadomości nieodwracalności podjętych decyzji. Tak jak w Iliadzie bogini eposu ma opiewać Achillesa, tak tutaj spryt Odyseusza. Ale ten spryt wiedzie go do klęski osobistej i odbudowania podstawowych pojęć. 

Reżyser, poruszając się w kategoriach bliskich filozofii Mircei Eliadego, pokazuje moment spalenia Troi jako ostateczny upadek. Odyseusz, dopuszczając się wojennej zbrodni, bezpowrotnie wypada z uporządkowanej przestrzeni sacrum. Od tej chwili zostaje wrzucony w krwawe, brutalne profanum – czas historyczny, w którym zniszczenie obcego miasta okazuje się w istocie zniszczeniem własnego, wewnętrznego domu. To czyn, który wymusza drastyczne pokajanie, a wina staje się cieniem, z którego nie sposób się wyzwolić. Grzechy ściągają Odyseusza wszędzie, na każdym etapie jego tułaczki. Spalenie i wyrżnięcie miasta, za winę porwanej kobiety przez Trojańczyków urasta do rangi najważniejszego wymiaru - wojna ukazana jest tutaj jako rzeźnia bez powodu. 

Konsekwencją tej zbrodni jest tułaczka, która u Nolana traci jakikolwiek wymiar heroicznej przygody. Reżyser nasyca ekranową podróż elementami egzystencjalnego terroru, wprost czerpiąc z koncepcji mysterium tremendum opisanej przez Rudolfa Otto. Spotkania Odyseusza z cyklopem, ludem olbrzymów czy potężnymi żywiołami nie stanowią tu widowiskowych przeszkód do pokonania. To konfrontacja z absolutnym, obezwładniającym przerażeniem.

Bogowie i mityczne istoty reprezentują numinosum – siłę całkowicie obcą, nieludzką i bezlitosną. Czasami bogów widzimy - Atena (gra ją Zendaia) pokazuje się bohaterowi, ale w czasie rzezi miasta Odyseusz widzi jak jego ludzie ścinają ją wraz z miastem. Bogowie giną zatem w ludzkiej rzezi. Konsekwencją tego wyboru musi być samotność. Bohater jest skazany na fizyczne i psychiczne tortury, ponieważ sam wcześniej naruszył naturalny porządek. Zamiast tryumfalnych potyczek, widz otrzymuje obraz człowieka poddanego okrutnej inicjacji. W tym świecie samotność i cierpienie pozostają jedyną drogą do zyskania jakiejkolwiek samoświadomości.

Ten egzystencjalny ciężar najdobitniej wybrzmiewa w scenie zstąpienia do zaświatów, homerowskiego Hadesu. Nolan rezygnuje tu z taniej mistyki na rzecz surowego naturalizmu. Widzimy czarną, wulkaniczną plażę – najprawdopodobniej sfilmowaną na Islandii – z której mroku i pyłu wyłaniają się dusze zmarłych. Aby jednak zjawy mogły przemówić do żywych, muszą najpierw pożywić się świeżą krwią. Krew, którą Odyseusz wylał w Troi, by zdobyć władzę nad losem, teraz staje się jedyną walutą, za którą może kupić prawdę o sobie.

Najistotniejszy wniosek płynący z tej narracji dotyczy mechanizmów zbiorowej pamięci i dotyka nas tu i teraz. Nolan wskazuje, że każda cywilizacja nosi w sobie nasiona własnego upadku – zgodnie z mitem wiecznego powrotu, społeczeństwa osiągają wiedzę o sobie tylko po to, by natychmiast ją wyprzeć. Zbrodnie popełnione w przeszłości przez narody są szybko spychane w niepamięć; ucieczka przed „terrorem historii” bywa łatwiejsza niż wzięcie za nią odpowiedzialności. Świat musi ulegać cyklicznemu zniszczeniu, by z popiołów mogło narodzić się nowe.

Ten uniwersalny mechanizm znajduje bardzo konkretne odzwierciedlenie w lokalnym, polskim kontekście odbioru dzieła. Marginalny epizod – obsadzenie czarnoskórej aktorki w dwuminutowej roli Heleny Trojańskiej – wywołał histeryczną reakcję części prawicowych środowisk. Taka postawa obnaża całkowity brak narzędzi analitycznych i kulturowe zamknięcie polskiej prawicy. Duszę się po tej stornie. Potwierdza to wprost diagnozę Karla Poppera ze „Społeczeństwa otwartego i jego wrogów”: Polacy w dużej mierze wciąż funkcjonują jako naród historycystyczny. Zamiast dostrzec uniwersalny mit o winie i konieczności odnowy, społeczeństwo zamknięte woli trwać w pułapce resentymentów, nieustannie rozdrapując i uaktualniając dawne rany – co widać dziś wyraźnie w napięciach na linii polsko-ukraińskiej. Fiksacja na nieistotnych detalach blokuje możliwość konfrontacji z właściwym sensem kulturowego tekstu.

Finałowy akt powrotu na Itakę domyka tę chłodną diagnozę. Odyseusz dociera do celu – swojego axis mundi, pępka świata i jedynego punktu, który dawał iluzję stabilności. Odzyskanie porządku wymaga jednak ostatecznej, krwawej rozprawy z zalotnikami. Gdy rzeź dobiega końca, bohater zyskuje ostateczną, tragiczną świadomość: człowiek, którego ręce są umazane we krwi Trojan i wciąż na nowo karmionych nią upiorów z czarnej plaży, nie może stać się fundamentem nowej epoki. Odyseusz jest pozbawiony złudzeń. W akcie rezygnacji, zrzeka się tronu na rzecz Telemacha. Stare musi definitywnie odejść. Odbudować świat może tylko ktoś nieskażony. 

„Odyseja” to kino gęste od znaczeń, konsekwentnie trzymające się ciężkiego, filozoficznego tonu. Reżyser serwuje analityczne spojrzenie na cykle cywilizacyjnej destrukcji i mechanizmy wypierania win, przypominając, że antyczny mit służy nie do budowania pomników, lecz do brutalnego diagnozowania naszych własnych zbrodni.

Polecam 7/8 na 10. 

Sen o Cieszynie, esej #cieszyn

 

Cieszyn powitał mnie restauracją PODKRÓLEM  POLSKIM , niestety nie wstąpiłem, może innym razem naciągając od ulicy Bielskiej skierowałem się do centrum. Cieszyn jest położony urokliwie na wzgórzach i trzeba często kierować się to w dół to w górę właśnie.  

Mieszkam w Bielsku-Białej, zaledwie rzut kamieniem stąd. A jednak przez lata Cieszyn pozostawał dla mnie białą plamą na mapie, miastem, które niesłusznie omijałem. Biję się w pierś – to moja wina. Powinienem był przyjeżdżać tu znacznie częściej. Kiedy jednak 6 lipca moje drogi wreszcie zawiodły mnie do tego miasta, poczułem coś, co można opisać tylko jako architektoniczne i kulturowe przebudzenie.

Galicyjski czar i maestria kamienic

To, co uderza w Cieszynie od pierwszych kroków, to niebywała maestria tutejszych kamienic. Spacerując po polskiej stronie, na której zachowała się większość historycznego rynku, ma się nieodparte wrażenie obcowania z echem dawnych Austro-Węgier. Nic w tym dziwnego – podczas I wojny światowej to właśnie tu mieściła się kwatera główna armii austro-węgierskiej.

W stromych uliczkach pnących się po wzgórzu, na którym zbudowano miasto, kryje się atmosfera, w której jest coś z Krakowa i coś z Brna – coś pięknego i nieokreślonego. Fantastyczne fasady, urzekające, niekiedy malutkie kościoły (jak choćby urokliwe okolice św. Mikołaja) i zakamarki starówki robią kolosalne wrażenie. 

Aż żal ściska serce na myśl, że nie zachował się w całości dawny zamek cieszyński, zniszczony przez Szwedów w pożodze wojny trzydziestoletniej. Mimo to, polska strona Cieszyna zachwyca. Jest jak plastyczny sen, do którego wiem, że będę od teraz często wracał. Urok kamienic, korytarzy skrytych pod arkadami kryjących małe sklepiki, księgarnie, czy knajpki gdzie można zjeść cieszyńskie kanapki. 

Blizna z 1920 roku

Cieszyn to jednak miasto z pękniętym życiorysem. W 1920 roku, decyzją konferencji Rady Ambasadorów w Spa, zostało przecięte sztuczną granicą. Dziś ta granica opiera się na Olzie, ale przecież przez setki lat ten miejski organizm stanowił nierozerwalną jedność. To spotkanie, a zarazem bolesne rozstanie kultur, jest tu wciąż niemal namacalne. W dawnym podominikańskim kościele miałem wrażenie, że rzeźba do mnie przemówiła, ale gdym się ocknął z tego snu na jawie, zachowała tylko zawoalowany uśmiech. 

Tego dnia, po ostatnich deszczach, Olza była spieniona i niespokojna. Przeszedłem przez most na stronę czeską i... wkroczyłem do zupełnie innego świata.

Czeski Cieszyn: Puste kościoły i ceraty z lat 90.

Kontrast między tętniącym życiem polskim Cieszynem a jego czeskim odpowiednikiem jest dramatyczny. Trzeba tego doświadczyć na własnej skórze, by to zrozumieć, bo większość z nas zatrzymuje się tu tylko po to, by przekroczyć granicę w drodze na południe.

Zawędrowałem w okolice kościoła Chrystusa Króla. Był pusty. Zresztą, puste czeskie kościoły to zjawisko powszechne – temat rzeka na zupełnie inną opowieść. Czeski Cieszyn sprawia wrażenie miasta uśpionego, będącego sypialnią dla większego ośrodka, może pobliskiej Ostrawy. Na ulicach minąłem zaledwie kilkoro starszych ludzi.

W poszukiwaniu schronienia i klimatu trafiłem do pubu, który wyglądał, jakby został żywcem wyciągnięty z kart powieści „...będzie gorzej” Jana Pelca. Miejsce dość obskurne, ale do bólu autentyczne. Ławki i stoliki przykryte ceratą pamiętającą lata 90., a za barem starsza Czeszka, która z uśmiechem nalała mi piwa. Było w tym coś surowego i pięknego zarazem. Piwo, jak głosił slogan, było od Boga i tak oto dokonała się ta sprytna metafizyczna teologia piwna. Bardzo czeskie.

Wrota do Czech

Dla wielu Cieszyn to tylko punkt tranzytowy, ale dla mnie stał się bramą. Czeska strona, mimo swojego uśpienia, dysponuje doskonałymi połączeniami kolejowymi – zarówno ze Słowacją, jak i z centralnymi Czechami.

To był dopiero początek. W nadchodzących tygodniach tych wakacji zamierzam wsiąkać w Czechy. Będę tam jeździł, bo jestem szalenie ciekawy tego kraju – kraju, który, jak by nie patrzeć, jako jedyny do tej pory wydał moje książki. Będę łowił tematy, chwytał w obiektywie ludzi i sytuacje, będę szukał inspiracji na pograniczu, które wciąż ma do opowiedzenia tak wiele fascynujących historii.

Cieszyn to był dobry początek mojego czeskiego snu. 

Wkrótce więcej z mojego czeskiego itinerarium tego lata. 

Recenzja: Jan Pelc, ...będzie gorzej, tłum. J. Stachowski, Wołowiec, CZARNE 2014

Czytelniczko, Czytelniku tego bloga 
 

Epokowa powieść Jana Pelca, czeskiego pisarza undergroundu z lat osiemdziesiątych trafiła do mnie niedawno i wziąłem się za czytanie....Cóż, nawet wyrobiony czytelnik jak ja dostaje obuchem w głowę od pierwszych stron powieści. Jest to bowiem świadomie wykreowana przez autora opowieść o drodze do piekła, zupełnie nie metafizycznego, za to bardzo ziemskiego, z połowy lat osiemdziesiątych z komunistycznej Czechosłowacji, piekła dosłownego bo unurzanego w wódzie, rzygowinach, rynsztoku. To jedna z najbardziej szokujących powieści współczesnych jakie przeczytałem. A nie jest łatwo mnie zaszokować. 

Tym, co uderzyło mnie w tej powieści najmocniej, jest sam główny bohater. Olin to postać absolutnie szczególna przez swoją wewnętrzną pustkę. Trudno oprzeć się wrażeniu, że to drugi – zaraz po dobrym wojaku Szwejku – tak precyzyjnie i z pełną premedytacją wykreowany surogat osobowości w historii czeskiej literatury. Ale o ile Szwejk obnażał absurd militarnego i biurokratycznego systemu monarchii habsburskiej swoim wyuczonym, radosnym idiotyzmem, o tyle Olin dekonstruuje komunistyczną rzeczywistość poprzez całkowitą, niemal zwierzęcą degradację.

Ten chłopak jest dokumentnie wyprany z jakichkolwiek uczuć wyższych. Nie ma w nim wzniosłego buntu opozycjonisty, nie walczy o ideały, sprawiedliwość czy wolność słowa. Olin po prostu chla na umór, bez opamiętania ćpa, rzyga, zapycha się tanimi flakami w podłych knajpach i uprawia przygodny seks byle gdzie i z byle kim. Seks w tej powieści jest zawsze odpychający, zwierzęcy i brudny. To jego jedyna, czysto instynktowna odpowiedź na opresyjny, zakłamany świat epoki normalizacji. Biologia bezlitośnie wypiera tu całą ideologię, a upadek staje się świadomym wyborem.

Historia Olina i jego paczki długowłosych wyrzutków to wstrząsający, ciągły zapis staczania się po równi pochyłej. Cały ten koszmar zaczyna się na głębokiej prowincji, w świecie zdominowanym przez wszechobecny alkohol, prymitywną przemoc dorosłych i pierwsze brutalne starcia z milicją. Prawdziwe dno bohaterowie osiągają jednak dopiero w Pradze. Zejście do najgłębszych kręgów undergroundowego piekła sprawia, że ich życie zaczyna sprowadzać się wyłącznie do zdobywania kolejnych działek narkotyków w zadymionych, tanich spelunach. Ostateczna próba ratunku, czyli ucieczka na Zachód, szybko weryfikuje naiwne marzenia o lepszym życiu. Okazuje się, że zmiana granic państwowych i ustroju politycznego wcale nie jest w stanie zapełnić wewnętrznej luki wydrążonej przez lata spędzone w komunistycznym systemie. Olin ucieka z kraju, ale swoje własne, osobiste piekło zabiera ze sobą w plecaku.

Aby oddać w pełni cały ten werbalny i emocjonalny brud, potrzeba było wybitnego słuchu językowego. Jan Stachowski w nowym przekładzie dokonał rzeczy wielkiej. Praca z rynsztokowym językiem Pelca to klasyczne chodzenie po polu minowym – wystarczyłby jeden fałszywy krok, zbytnie wygładzenie lub przeszarżowanie, by wulgarność stała się śmieszna, groteskowa albo po prostu sztuczna. A taka nie jest. Jest surowa, dopasowana do plastyki opisu, zimna i wycyzelowana. Tymczasem polszczyzna w wykonaniu Stachowskiego jest lepka, szorstka i bezkompromisowa, a przy tym niesamowicie naturalna w swoim brudzie. Polski czytelnik słyszy ten uliczny, ćpuński slang tak wyraźnie, jakby sam siedział z Olinem przy jednym, oblepionym tłuszczem stoliku nad miską wspomnianych flaków. Język staje się tu potężnym narzędziem ostatecznego, nihilistycznego buntu.

„...będzie gorzej” to dzieło szokujące, odpychające, ale uderzające swoją bezpardonową szczerością. To fascynujący dokument epoki, pokazujący radykalną autodestrukcję jako jedyną dostępną formę wolności dla pokolenia, któremu odebrano wszystko inne. To jest książka rzeczywiście nie dla każdego. Dla wielu osób może być obrzydliwa i niemożliwa do przeczytania. Ale warto ją dokończyć, ponieważ mówi też pewną istotną prawdę o Czechosłowacji za rządów późnego Husaka. A proszę zauważyć, że z lat osiemdziesiątych nie mamy w Polsce takiej powieści. 

Nie mam skali oceny.